ТРЕБА ЛИ ВО БРОЈЧАНАТА ОЦЕНКА ПО ОДДЕЛЕН ПРЕДМЕТ ДА СЕ ЗЕМЕ ПРЕДВИД И ОДНЕСУВАЊЕТО НА УЧЕНИКОТ?

Повеќе наставници, педагози и психолози во последниве неколку месеци ме прашале што мислам за прашањето во насловот. Поводот биле различните препораки во различни документи усвоени од Министерот за образование.
Во Критериумите за оценување на постигањата на учениците објавени на веб страната на Бирото за развој на образованието http://www.bro.gov.mk/podracje/kriteriumi/Kriteriumi_za_ocenuvanje.pdf стои: “наставникот при формирањето на бројчаната оценка може да ја зголеми или намали истата најмногу до 0,75% од еден степен на скалата за оценување, во зависност од наведените елементи што се однесуваат на мотивацијата, редовноста и активноста на ученикот“. Во Упатството на учениците во основното училиште што го донесе Министерот за образование и наука со решение бр. 071581/1 од 21.02. 2008 г. во делот: формирање на оценката стои: “Постигањата на ученикот (знаењата, вештините), вложениот труд, активното учество во наставниот процес и однесувањето на ученикот треба да се оценуваат посебно“ и потоа подетално е објаснето дека некогнитивните цели на наставата (однесувањето, ставовите, мотивацијата и др.) кои не се експлицитно наведени во наставната програма по предметот, не треба да влегуваат во оценката по предметот. Во Стандардите за оценување по наставните предмети ( http://www.bro.gov.mk/podracje/standardi.html ) не се содржани такви цели.
Не дека не треба да се води грижа за постигнување и на некогнитивните цели на наставата (најчесто нарекувани воспитни). Но, доколку тие се вградуваат во бројчаната оценка заедно со постигнатите знаења по предметот тогаш се намалува валидноста на оценката. Не се знае дали два ученика чии оценки се разликуваат, навистина во различен степен ги совладале наставните цели, односно ги постигнале поставените стандарди или едниот е немотивиран, незаинтересиран за предметот, а другиот е одговорен и работлив иако двата во ист степен ги постигнале стандардите. Со описното оценување тоа е добро решено: одделно се опишува однесувањето на ученикот кон учењето, а одделно постигањата по секој од наставните предмети.

Од каде произлегуваат разликите во гледањето на тоа што треба да се земе предвид, а што не во бројчаната оценка?
Од различни педагошки школи. Старата педагошка школа која имаше бихејвиористички и инструменталистички приод оценката ја користеше и како награда и казна за учениците. Додатно ги наградуваше работливите, послушните и одговорните, а ги казнуваше тие што не ги почитуваа стандардите за такво однесување.
Новите педагошки школи се конструктивистички ориентирани и оценката се користи да даде информации за тоа што и како се знае. Тие инсистираат на што поголема валидност на оценката, што е можно поточно да се знае што се е содржано во неа. Постигнатоста на целите од областа на социјалниот и емоционалниот развој обично се прикажува преку вербални описи, со бирани зборови за да не се наруши самодовербата на ученикот.

Додатна тешкотија од користењето на можноста во бројчаната оценка, со определен износ, да се засмета и спомнатото однесување на ученикот ќе произлезе и при споредбата на оценките што ги дал наставникот со резултати од екстерните тестирања. Во тестовите не може и нема да бидат вградени проверка на некогнитивните цели (мотивација, работливост, одговорност и сл.). Се разбира, не заборавив дека однесувањето на ученикот кон изучувањето на определен предмет влијае на неговите постигања, но така што таквото однесување доведува до повисоки или пониски знаења и нема потреба уште еднаш да се зема предвид при определувањето на оценката. Знам дека на некои наставници оценката им се наоѓа како добар инструмент кога сакаат да дисциплинираат некои ученици, но дали така треба?
Е сега вратете се на анкетата, ако не сте одговориле пред да го прочитате моето гледање.

КАСКАДЕН СИСТЕМ НА ОБУКИ ЗА ОЦЕНУВАЊЕ: ДА ИЛИ НЕ?

Наставничката професија денес е далеку од стереотипот: одржи неколку часа и оди си дома. И наставата не е веќе: на наставникот е добро да им ја испредава лекцијата, а на учениците да научат (или да не научат). Ни учениците не се исти како некогаш: помалку почитуваат авторитети и јасно го покажуваат (на повеќе или помалку прифатлив начин) своето незадоволство. И родителите не велат: “Учителе, ти и Господ, прави како знаеш со него“ (се мисли на детето). Сега од наставникот се очекува да ги научи и “тешките“ деца, оние кои од разни причини имаат проблеми со учењето. Од науките што се занимаваат со образованието постојано доаѓаат нови приоди како наставата и учењето да бидат поефективни. Се воведуваат новини, се реализираат проекти, наставниците постојано мора да одат на обуки.

Се брза со промените и се очекува во релативно кус рок да се воведат во сите училишта. Од друга страна ако промените “се влечкаат“ се добива впечаток дека може и без нив или нема ефекти ако не се фронтални. На пример, училиштата што воведуваат промени во оценувањето, кои покрај другото ќе доведат и до поголема објективност, реагираа дека нивните ученици би биле онеправдани при уписот во средно образование. Сега, кога се донесени стандардите по наставни предмети и критериумите за оценки училиштата бараат обуки за различни методи и инструменти. За обуките да ги опфатат сите училишта за кратко време се преминува на каскаден систем: се обучуваат претставници од училиштата кои ќе држат обуки за своите колеги. Е тука се отвора “Пандорината кутија“: Зошто тој/таа? Тој/таа ли ќе ме учи, вчера дошла (или: нека се спрема за пензија)? и многу слични нешта.

Колку сме спремни да прифатиме дека некој колега во нешто е подобар (или научил нешто) и да прифатиме да учиме од него? При каскадните обуки може би нешто се губи од изворноста, но се добива нешто на прилагоденоста на конкретната ситуација.

За мотивација: фотографии од последните обуки за оценување.

Можат ли обуките за формативно оценување да ја зголемат објективноста на оценувањето

(Не)објективноста на оценувањето е, ќе се согласат сите, еден од проблемите на нашето образование. Да оставиме на страна дека имаме исто толку значајни, ако не и позначајни проблеми како што е на пример нискиот квалитет на образованието.
Да се вратиме на објективноста. Во законите за основно и за средно образование силна нагласка е ставена на објективноста на оценувањето затоа што таа е критериум за наградување (казнување) на наставниците. За наставниците да оценуваат пообјективно треба да се знаат причините зошто оценувањето не е доволно објективно и да се изнајдат начини како тие причини да се надминат.
Можни причини за недоволна објективност на оценките:
1. Непостоење на официјални и заеднички прифатени стандарди за постигања и критериуми за оценки;
2. Недоволна оспособеност на наставниците за оценување, па и за објективно оценување;
3. Притисоци врз наставниците од разни субјекти во и надвор од училиштето неоправдано да даваат повисоки оценки;
4. Непочитување на етичките норми од страна на наставниците и тие од лични причини ги зголемуваат (намалуваат) оценките.
Можни се веројатно и други причини, но овие се најверојатни. Навистина не знам која е најчеста. Може би вашите одговори на анкетата ке дадат поточна слика.

Што се прави на овој план?
За надминување на состојбите со недоволната објективност на оценувањето Министерството за образование презема активности што произлегуваат од законската регулатива. Не знам на каква анализа на причините се тие засновани, имам впечаток дека тие се насочени кон надминување на причините кои припаѓаат на немање стандарди и критериуми и непрофесионално однесување на наставниците.
Компонентата: Унапредување на оценувањето на УСАИД Проектот за основно образование во период од 5 години ќе работи на подигање на квалитетот на образованието, а еден аспект на квалитетното оценување е и објективноста.
Што се прави?

1. Воспоставување на стандарди и критериуми
Бирото за развој на образованието неодамна изготви Стандарди за оценување на постигањата на учениците за сите предмети и за сите степени на образованието. Може да ги најдете на web страната на Бирото http://www.bro.gov.mk/podracje/standardi.html. Претпоставувам дека ќе следат обуки за нивно заедничко разбирање. Тие помагаат донекаде, но за усогласено оценување се потребни и критериуми за оценки или описи на нивоата на постигања или како во странската литература се сретнуваат benckmarks. Нормален следен чекор би бил врз основа на мерења на тековните постигања и посакуваните постигања да се утврдат критериумите за оценки и тие да им бидат познати на сите наставници. Значи претстои уште доста работа на тоа поле.

2. Оспособување на наставниците за оценување
Во рамките на УСАИД Проектот за основно образование изготвени се Стандарди за оценување во училиштата што во февруари 2008 година, на предлог на Бирото за развој на образованието, Министерот ги донесе како Упатство за оценување во основните училишта. Тоа се всушност стандарди за добра пракса на оценување. Стандардите се доставени до сите училишта, но за жал ги нема на web страната ни на Бирото, ни на Министерството. Или јас не ги најдов. Може да ги најдете во прилог на прирачникот: Примена на стандардите за оценување (линкот го имате во делот ресурси на овој блог). Кога тие би се постигнале би немале проблем ни со оценувањето, ни со оценките. Но лесно е да се напише како треба, а тешко е да се направи.
Затоа Проектот од 2008 до 2011 година ќе спроведува различни обуки за оспособување на наставниците да ги достигнат стандардите. Ние веруваме дека оценувањето ќе биде поквалитетно, што покрај другото заначи и објективно, ако наставниците знаат како да оценуваат. Впрочем сите сознанија кажуваат дека наставниците во областа на оценувањето се самоуки (учеле малку или воопшто не учеле како да оценуваат во текот на студиите). Дали сите навистина имале добри примери од кои можеле да научат како да оценуваат. Повеќето наставници се согласуваат дека оценувањето им е најтешкиот дел од наставната работа.
На наставниците им недостасуваат приоди и инструменти што ќе ги користат во оценувањето (примери задачи, бодовни листи, оценети ученички трудови, тестови и сл.). Нивно изготвување и соодветна примена во секојдневното формативно оценување се доминантен дел од обуките во Компонентата за унапредување.
Искуствата од примената на стекнатите знаења укажуваат дека користење на инструменти во кои јасно се дефинирани нивоата на очекуваниот квалитет на постигања им помага на наставниците да се ослободат од дел од притисоците на родителите и на учениците за повисоки оценки.

3. Подигање на етичноста во оценувањето
Се чини дека етичките вредности не се на цена во транзициските времиња. Затоа многумина сметаат дека нема ништо лошо ако од некого барате некоја „услуга“ која се коси со неговите етички принципи. Но кога во училиштето сите ќе прифатат дека ќе се придржуваат до определени етички принципи во оценувањето и ако и претставниците на државните и локалните образовни власти прифатат дека и тие етички ќе се однесуваат, тогаш сме на добар пат, на демикратски начин да дојдеме до пообјективно оценување. Во рамките на Проектот е изготвен Етичките кодекси за оценување (може да го симнете од: http://www.pep.org.mk/mk/resursi/materijali/ocenuvanje/Eticki%20Kodeks%20-%20makedonski.pdf ), а многу од проектните училишта изготвија свои кодекси или се договараа како да се справуваат со притисоци и неетичко однесување во оценувањето.
Може би изгледа наивно, но јас верувам дека со казни не се спречува неетичкото однесување, туку со долготрајно негување на етичноста. Никогаш не ќе обезбедите толку инспектори колку што може да имате прекршители. За прашањето на етичноста веќе пишував на овој блог.

Ако треба јас да одговорам на поставеното прашање, јас длабоко верувам дека патот до објективно сумативно оценување води преку квалитетно формативно оценување. А вие што мислите?
Се надевам дека за празнициве и за време на зимскиот распуст ќе имате време и ќе ви работи интернетот па ќе се вклучите во дискусијата по ова прашање.
Ви посакувам среќни празници и успешна година.

Учениците го учат тоа што наставниците го оценуваат

Начинот на оценување ги определува начинот на учење и содржините што се учат во многу поголема мерка одошто во прв момент сме свесни за тоа. Имајќи ја предвид важноста на оценувањето и влијанието на оценките врз напредувањето во образовниот систем, не е чудно што учениците “умно“ се прилагодуваат на она што наставниците го оценуваат. Ако наставникот бара да се меморира и да се репродуцира содржината, учениците така ќе ја научат, ако бара да се покаже како ученото ќе се примени во некоја автентична животна ситуација, учениците ќе настојуваат, не да ги помнат содржините, туку да наоѓаат ситуации за нивна примена. Ако се оценува главно со објективни тестови со повеќечлен избор учениците ќе учат “за тест“, ако се оценува почесто со есеи или проекти и со нивна одбрана учениците ќе учат како да покажат дека тоа може успешно да го направат. Она што не се бара кога се оценува, обично не го учат.
Оттука, последиците на одлуките за форсирање на една метода на оценување се поголеми одколку што во прв момент изгледа. Добро би било, како и во многу други нешта, да се примени народната мудрост: Два пати мери еднаш сечи. А не е секогаш така. Дури и на земјите со долга образовна традиција им се случува да учат на сопствените грешки. Така на пр. Англија, која со реформите во 90-тите години воведе екстерни тестирања на крајот на секој образовен циклус, се враќа чекор назад, напушта дел од екстерните тестирања и придава поголемо значење на автентично оценување и различити методи на формативното оценување (assessment for learning). Од друга страна, земјите во кои објективни тестови речиси и не се користеа ги воведуваат во своите системи на оценување. Понекогаш им придаваат преголема улога, на пр. во напредувањето на учениците, оценувањето на успешноста на училиштата.
Како ние да направиме еден избалансиран и објективен систем за оценување на учениците кој ќе придонесе за квалитетно учење не само за оценка туку корисно за живот?

ДАЛИ КОРИСТИТЕ ИНТЕРНЕТ РЕСУРСИ ЗА НАСТАВАТА

Им завидувам на наставниците од странство, особено на оние од англиското говорно подрачје. Со каков и да било проблем да се соочат во наставата може да си отворат интернет и, ако посветат извесно време на пребарување, ќе си најдат многу креативни решенија на проблемот (или за предизвикот како што попозитивно гледано може да го наречеме). Има се што им треба: теорија, примери на активности, инструменти за оценување, видео снимки од часови. Не мора се сами да измислуваат. Многу работи што други ги смислиле и функционираат може да функционираат и кај нив. Можат да функционираат и кај нас.

Навистина немам претстава колку наставниците кај нас користат интернет да ја направат својата настава и учењето на децата подобри, поинтересни, поефективни. Ги знам бариерите:

1. јазикот - на македонски јазик и на словенските јазици што повеќето наставници ги знаат нема многу ресурси за наставата, а многу наставници не користат други странски јазици;
2. достапот до интернет - поголемиот број наставници сеуште немаат достап до интернет дома и во училиште, или ако имаат тој е временски ограничен, дома - заради цената, во училиште - заради големиот број наставници и ограничените ресурси .

Од друга страна, некои од генерацијата компјутерски фрикови станаа наставници. Сигурна сум дека тие и за наставата користат идеи од интернет, а не само од ограничениот број учебници, најчесто застарени. Тие знаат англиски (и некој друг јазик), компјутерот им е поблизок од моливот и хартијата, пристапот до интернет им е дел од културата на живеење, дури и кога го плаќаат од скромната наставничка плата. Колку има такви?

И за да се “откријат“ добрите интернет страници за образованието треба време. Една листа на корисни интернет страници е дадена во прирачникот Примена на стандардите за оценување на учениците (http://www.pep.org.mk/mk/resursi/resursi.html ), а ви предлагам да ја посетите и следнава http://www.teacherstv.co.uk/ каде што имате видео снимки од часови, меѓу другите и со акцент на оценувањето.

И оценувањето треба да се планира

Оценувањето на учениците или, подобро речено оценките, секогаш биле важна работа. Меѓутоа, на оценувањето најголем број наставници, ученици и родители му придаваат значење на тримесечијата, полугодието и крајот на учебната година. И тогаш, повеќето, имаат забелешки и во врска со оценувањето и во врска со оценките. Меѓутоа тогаш е доцна да се поправат многу од работите со кои не сме биле задоволни, како на пример со постигањата на учениците, со големиот број тестирања и испрашувања, со оценките. Многу од тие работи може да се надминат ако се планира оценувањето. Почетокот на учебната година е вистинско време за тоа.
Што треба да се планира? Прво треба да се формулира јасна политика за оценување во училиштето, односно да се знае за што сите во училиштето ќе се залагаат. Тоа вообичаено се искази за објективноста, континуираноста на оценувањето, поддршката на учениците да ги постигнат поставените цели, етичноста и сл. Важно е залагањата да не бидат само декларативни, туку да им бидат познати на сите: на наставниците, учениците и на родителите и сите да ги прифатат.
Потоа, секој треба да си испланира како ќе ги оствари залагањата. Стручните активи и наставниците треба да испланираат што, кога и како ќе оценуваат и тоа да им го соопштат на учениците и на родителите. Учениците треба да си планираат што и како треба да научат, а родителите како да им помогнат на учениците во учењето. Директорот и стручните работници треба да планираат како ќе им помогнат на наставниците да оценуваат согласно залагањата на ниво на цело училиште и како ќе следат во која мерка залагањата и плановите се остваруваат.
Планирањето на оценувањето е една од натешките работи. Потешка од планирањето на другите аспекти на наставата (на пр. наставните средства, методи, потребни ресурси). Во Упатството за оценување во основните училишта што е донесено од Министерот за образование и наука значително внимание се посветува на планирањето на оценувањето. Тоа има првенствена цел да им помогне на учениците во учењето и да придонесе тие да научат подобро и повеќе. Тогаш ќе има и помалку недоразбирања во врска со објективноста на оценувањето. А да не ги спомнувам новите решенија во Законот за основно образование и значењето што е дадено на објективноста на оценките.
Планирањата, воопшто земено, не ни се јака страна. Особено не добрите планирања: оперативни, реални, остварливи. Оценувањето ретко се среќаваше во училишните планирања на сите нивоа. УСАИД Проектот за основно образование со обуките за примена на Упатството за оценување во училиштата прави чекор напред кон поквалитетно оценување за подобро учење. Ако ја почувствувате таа промена во вашите училишта споделете ја со другите.

И на сите ви посакувам новата учебна година да ви биде успешна

ШТО МИСЛАТ УЧЕНИЦИТЕ ЗА ОЦЕНУВАЊЕТО

Оценувањето, се разбира најмногу ги засега учениците. Меѓутоа ним, најчесто, не им оставаме простор да кажат кое и какво оценување е добро за нив. Всушност им даваме збор на крајот на годината прашувајќи ги дали се задоволни од оценката или каква оценка мислат дека заслужуваат. Учениците се најчесто објективни. Некои ја кортистат оваа прилика да се “испазарат“ за нешто повисока оценка. Но тоа не придонесува за подобрување на учењето. Нас треба да не интересира како оценувањето да го искористиме за поквалитетно учење и повисоки постигања.
Во компонентата: Унапредување на оценувањето УСАИД Проектот за основно образование, создадовме можност учениците да кажат како би сакале да бидат оценувани. Всушност организиравме анонимен конкурс на тема: Како сакам да ме оценуваат моите наставници? Целта беше да се слушне мислењето на учениците и тие да разговараат со своите наставници и со родителите за оценувањето. Добивме извонредни трудови. Мислењата на учениците навистина може да им помогнат на наставниците да оценуваат на начин кој ќе им помогне на учениците да научат повеќе.
Затоа сакам некои од есеите на учениците да поставам на овој блог. Се надевам дека тоа ќе биде поттик и за други ученици да го кажат своето мислење за оценувањето. Еве го есејот на Сара, а другите наградени есеи може да ги прочитате на следнава страница: http://pep.org.mk/mk/vesti/08/jul/esej/Nagradeni%20esei%20za%20ocenuvanjeto.pdf

Сара Михајловска VI одделение
ОУ „Кузман Јосифовски Питу“ - Скопје

КАКО САКАМ ДА МЕ ОЦЕНУВААТ МОИТЕ НАСТАВНИЦИ
Училиште... тоа е место каде што се здобиваме со знаење кое е најголемо богатство на секој човек. Тука учиме и се запознаваме со многу нешта. За подобрување на моето знаење мислам дека е потребно правилно оценување. Тоа претставува повеќе од добивање оценки, затоа што ученикот сепак учи за знаење, не за поголема бројка. Мене ми се допаѓа оценувањето во моето училиште, но има и работи кои сакам да се променат.
Можам да кажам дека ми се допадна начинот на кој бев оценета на еден од тестовите. Тој ден не бев доволно подготвена за часот, па затоа и тестот ми изгледаше тежок и долго размислував. Откако заѕвони, наставникот ги собра ливчињата, а по неколку дена откако беа прегледани ни ги подели. Впечаток ми остави тоа што под оцената беше напишана забелешка. Забелешка на која пишуваше кои се моите грешки и како да ги поправам гешките. Наредниот ден го замолив наставникот да ме испраша за да ја поправам оценката, а тој се согласи. На тој начин ми даде втора шанса за да го покажам своето знаење и да добијам поголема оценка. Тоа навистина ми се допадна, како и забелешката која ми е напиша. Многу ми помогна во учењето. Исто така можам да го издвојам начинот на оценување преку истражување и изработување на проекти, за којшто мислам дека е добар начин. Со ова ми се олеснува учењето, што ми е многу важно. За да се исполнат овие начини на оценување мислам дека е потребно да се прават истражувања на секоја завшена тема од секој предмет, како и под оценката на наставните ливчиња да е напишана забелешка, на која ќе ги оценува грешките и на кој начин може да се поправат. Исто така ми се допаѓа и кога наставникот ќе го вреднува мојот труд, бидејќи со тоа добивам до знаење дека се интересира за моите активности и го ценам тоа. Со овие начини, кои веќе ги набројав, го подразбирам правилното оценување, кое во секој поглед треба да биде реално. Но нешто што би променила во оценувањето е да нема заклучување на оценки од само еден тест, писмена, зошто некогаш и најсолидните ученици можат да згрешат поради страв, трема или несигурност кон предметот. А се рабира слабиот тест може да се поправи во подобар. Не го оправдувам и оценувањето со попуштање и она во кое влегува дисциплината, зошто сепак знаењето е најбитно.
Според моето мислење треба да бидам оценувана на спомнатите начини, бидејќи тие ми помагаат и на тој начин ги зацврстувам темелите на моето знаење. Тоа е потребно за да имам поголем успех и полесно да се запишам во понатамошните училишта, зошто знаењето го движи светот, и ги отвора посветлите страни на животот, а е и најценето богатство!!!